أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
20
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
نكته قابل ذكر در اينجا آن است كه براساس معرفى كاتب در نسخه دوم چنين به نظر مىرسد كه كاتب نسخه دوم فرزند كاتب نسخه اول است ؛ زيرا كاتب در پايان مجلد دوم نسخه اول خود را محمد قزوينى مشهور به آشورى و در پايان نسخه دوم خود را محمد بن حاجى محمد قلى القزوينى معروف به آشورى معرفى مىكند ؛ درحالى كه چنين نيست و كاتب هردو نسخه يك نفر است . نسخهء اساس و روش تصحيح از ميان دو نسخه موجود طبيعى است كه نسخه اول ( موجود در كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران ) نسخه اساس طبع قرار گيرد و نسخه دوم ( موجود در كتابخانه وقفى حاج حسين آقا ملك ) به عنوان نسخه بدل مورد استفاده قرار گيرد . زيرا : نخست آنكه نسخه دوم ، نسخه كاملى نيست و تا بخشى از وجههء دوم ، صورت پنجم يعنى تا « انتقال حكومت به بنو خزاعه » را بيشتر در بر ندارد و در حقيقت بخشى از مجلد اول نسخه اول را در بردارد . دوم آنكه اگر اقدم نسخ مىبايستى نسخه اساس قرار گيرد ، تاريخ كتابت نسخه اول « شهر محرم الحرام فى سنه 1307 » و تاريخ كتابت نسخه دوم به تاريخ « الثانى عشر من شهر رمضان المبارك 1308 » است و قريب به دو سال ميان كتابت نسخه اول و دوم فاصله زمانى است . سوم آنكه نسخه اول نسخه كاملترى است و براى شخص ناصر الدين شاه تهيه و كتابت شده و نسخه دوم براساس نسخه اول و براى وزير علوم وقت حاجى مخبر الدوله تهيه و كتابت شده است ، چنان كه مقدمه مترجم در نسخه دوم به كلى متفاوت از نسخه اول است و در آن به صراحت مىنويسد : « لهذا زايد نديد كه يك نسخه از آن را نيز محض اينكه از آثار و مؤلفات كم بهاى اين بنده در كتابخانه وزارت جليله علميه بهسمت يادگار و افتخار بماند براى تقديم و پيشكش نمودن حضور حضرت . . . حاجى مخبر الدّوله . . . حاضر سازد . . . » از كاتب